2007-يىلى Princeton ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى بىر ياش پروفېسسور ئادەتتىن تاشقىرى بىر ئىشنى باشلىدى: كومپيۇتېرغا دۇنيانى «كۆرۈش»نى ئۆگىتىش ئۈچۈن ئۇ مىليونلىغان رەسىمنى يىغىپ، ھەر بىرىگە «مۈشۈك»، «ئالما»، «ماشىنا» دېگەندەك بەلگە قويماقچى بولدى. ئۇستازلىرىدىن بىرى «بۇ ئىدىيەنى بەك يىراققا ئېلىپ كېتىپسىز» دەپ ئاگاھلاندۇردى. ئەمما بۇ جاپالىق ئىشتىن تۇغۇلغان ImageNet سانلىق مەلۇمات توپلىمى 2012-يىلى چوڭقۇر ئۆگىنىش (deep learning) ئىنقىلابىنى باشلاپ بەردى. 19 يىلدىن كېيىن، 2026-يىلى 16-نويابىر، ئۇنىڭ World Labs شىركىتى 8.2 مىليارد دوللارلىق سودا بىلەن ئۆزەك ياسىغۇچى AMD غا قوشۇلدى. بۇ ئادەم — «سۈنئىي ئىدراكنىڭ ئانىسى» (godmother of AI) دەپ ئاتالغان Fei-Fei Li (فېي-فېي لى).
Fei-Fei Li ۋە World Labs — ImageNet، دۇنيا مودېللىرى ۋە AMD: ئۇ سۈنئىي ئىدراكتىن نېمە ئىستەيدۇ؟
بۇ ماقالە «AI رەھبەرلىرى» يۈرۈشلۈك ماقالىلىرىنىڭ سەككىزىنچىسى (ئالدىنقىلىرى Jensen Huang، Sam Altman، Dario Amodei، Demis Hassabis، Elon Musk، Satya Nadella ۋە Mark Zuckerberg ھەققىدە ئىدى). ھەر بىر ماقالىدە بىر رەھبەرنىڭ كىملىكى، ھايات يولى، مەقسىتى ۋە سۈنئىي ئىدراكنى قەيەرگە ئېلىپ بارماقچى ئىكەنلىكىنى ئاددىي ئۇيغۇرچە چۈشەندۈرىمىز. Fei-Fei Li باشقا رەھبەرلەردىن پەرقلىق: ئۇ ئالدى بىلەن ئالىم ۋە ئوقۇتقۇچى؛ ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ تۆھپىسى بىر ئەپ ياكى بىر چاتبوت ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ساھە ئىشلەتكەن بىر سانلىق مەلۇمات توپلىمى. ھازىر ئۇ تىل مودېللىرىدىن كېيىنكى چوڭ قەدەم دەپ قارايدىغان «بوشلۇق ئىدراكى» (spatial intelligence) ۋە «دۇنيا مودېللىرى» (world models) ئۈستىدە ئىشلەۋاتىدۇ. ئۇچۇرلار Fei-Fei Li نىڭ ئۆز ماقالىلىرى، World Labs ۋە AMD نىڭ رەسمىي ئېلانلىرى، Stanford، CNBC، TechCrunch، Ars Technica، Fortune، QEPrize ۋە Wikipedia قاتارلىق مەنبەلەرگە تايىنىدۇ؛ 2026-يىلى نويابىر ئوتتۇرىسىدىكى ھالەت.

قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
| تۈر | ئۇچۇر |
|---|---|
| ئىسمى | Fei-Fei Li (فېي-فېي لى؛ خەنزۇچە 李飞飞) |
| تۇغۇلغان | 1976-يىلى 3-ئىيۇل، بېيجىڭ؛ چېڭدۇ شەھىرىدە چوڭ بولغان، 16 يېشىدا ئامېرىكىغا كۆچكەن |
| مائارىپ | Princeton ئۇنىۋېرسىتېتى (فىزىكا، باكالاۋر، 1999)؛ Caltech (ئېلېكتر ئىنژېنېرلىقى، ماگىستىر 2001، دوكتور 2005) |
| ۋەزىپىسى | 2026-يىلى 16-نويابىردىن باشلاپ AMD نىڭ ئىجرائىيە مۇئاۋىن رەئىسى ۋە باش ئالىمى (Lisa Su غا بىۋاسىتە دوكلات قىلىدۇ)؛ World Labs نىڭ قۇرغۇچىسى؛ Stanford ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ كومپيۇتېر ئىلمى پروفېسسورى |
| مۇھىم تۆھپىلىرى | ImageNet (2007–2009)؛ ImageNet رىقابىتى ILSVRC (2010–2017)؛ AI4ALL (2017)؛ Stanford HAI (2019)؛ World Labs (2024) |
| مەھسۇلاتلار | Marble (2025)، World API (2026)، Atlas دۇنيا مودېلى (2026) |
| مۇكاپاتلار | 2025-يىللىق Queen Elizabeth ئىنژېنېرلىق مۇكاپاتى؛ Time ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلدىكى «يىل ئادىمى» سانىدا «AI مىمارلىرى» قاتارىدا |
ياشلىق: كىر يۇيۇش دۇكىنىدىن Princeton غىچە
Fei-Fei Li 1976-يىلى 3-ئىيۇل بېيجىڭدا تۇغۇلۇپ، سىچۈەن ئۆلكىسىنىڭ چېڭدۇ شەھىرىدە چوڭ بولغان. ئۇ 12 ياشقا كىرگەندە دادىسى ئامېرىكىنىڭ New Jersey شىتاتىدىكى Parsippany شەھىرىگە كۆچۈپ كەتكەن؛ 16 ياشقا كىرگەندە ئۇ ئانىسى بىلەن دادىسىنىڭ يېنىغا بارغان. ئۇ ئامېرىكىغا كەلگەندە ئىنگلىزچە بىلمەيتتى. ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇۋاتقاندا ھەپتە ئاخىرلىرى ئائىلىسىنىڭ كىر يۇيۇش دۇكىنىدا ئىشلىگەن، 1995-يىلى مەكتەپنى پۈتتۈرگەن.
ئاندىن ئۇ Princeton ئۇنىۋېرسىتېتىدا فىزىكا ئوقۇپ، 1999-يىلى باكالاۋر ئۇنۋانى ئالدى. ئوقۇش جەريانىدا ئۇ كۆپىنچە ھەپتە ئاخىرلىرى ئۆيىگە قايتىپ كىر يۇيۇش دۇكىنىنى باشقۇرۇشقا ياردەملەشكەن، ئائىلىسىنىڭ كىرىمىنى تولۇقلاش ئۈچۈن قاچا يۇغۇچى بولۇپمۇ ئىشلىگەن. كېيىن California Institute of Technology (Caltech) دا ئېلېكتر ئىنژېنېرلىقى بويىچە 2001-يىلى ماگىستىرلىق، 2005-يىلى دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالدى؛ دوكتورلۇق ماقالىسى كۆرۈش ئارقىلىق تونۇش (visual recognition) — يەنى كومپيۇتېر ۋە ئىنسان مېڭىسىنىڭ نەرسىلەرنى قانداق تونۇيدىغانلىقى ھەققىدە ئىدى. ئۇ كېيىن ئۆزى يازغاندەك، 2000-يىلى ئاسپىرانت بولۇپ بۇ ساھەگە كىرگەندە ئۇنىڭ مەقسىتى «ماشىنا ۋە مېڭىدىكى كۆرۈش ئىدراكى» مەسىلىسىنى يېشىش ئىدى.
ImageNet: «سانلىق مەلۇماتقا ئىشەنمەيدىغان» دەۋردە
Li 2005–2006-يىللىرى University of Illinois تا، 2007–2009-يىللىرى Princeton دا ياردەمچى پروفېسسور بولدى. 2007-يىلى Princeton دا ئۇ ImageNet تۈرىنى باشلىدى. ئىدىيەنىڭ مەنبەسى پسىخولوگ Irving Biederman نىڭ مۆلچەرى ئىدى: ئىنسانلار تەخمىنەن 30 مىڭ خىل نەرسىنى تونۇيدۇ. ئۇنداقتا كومپيۇتېرمۇ شۇنچە كۆپ خىلدىكى نەرسىلەرنىڭ رەسىملىرىنى كۆرۈپ ئۆگىنىشى كېرەك ئەمەسمۇ؟ ئەينى ۋاقىتتا كۆپچىلىك بۇنىڭغا ئىشەنمىدى. Li كېيىن Computer History Museum دىكى سۆھبەتتە «ImageNet تىن بۇرۇن كىشىلەر سانلىق مەلۇماتقا ئىشەنمەيتتى؛ ھەممە ئادەم ناھايىتى ئاز سانلىق مەلۇمات بىلەن پۈتۈنلەي باشقا ئۇسۇللار ئۈستىدە ئىشلەيتتى» دېگەن.
مىليونلىغان رەسىمگە قول بىلەن بەلگە قويۇش ئىنتايىن قىممەت ۋە ئاستا ئىدى. تۈرنى قۇتقۇزغىنى Amazon Mechanical Turk — دۇنيانىڭ ھەر يېرىدىكى كىشىلەرگە كىچىك ئىشلارنى تور ئارقىلىق تاپشۇرىدىغان سۇپا بولدى. نەتىجىدە 22 مىڭغا يېقىن تۈرگە ئايرىلغان 14 مىليوندىن ئارتۇق رەسىمگە بەلگە قويۇلدى. 2009-يىلى Li Stanford قا يۆتكەلگەندە ImageNet تۈرى ۋە بىر قانچە ئوقۇغۇچىسىنى بىللە ئېلىپ كەتتى؛ ImageNet شۇ يىلى CVPR يىغىنىدا تۇنجى قېتىم پلاكات (poster) شەكلىدە تونۇشتۇرۇلدى.
2010-يىلى ImageNet نىڭ 1000 تۈرلۈك رىقابىتى ILSVRC باشلاندى: ھەر يىلى دۇنيادىكى ئەترەتلەر «كىمنىڭ پروگراممىسى رەسىمدىكى نەرسىنى ئەڭ توغرا تونۇيدۇ؟» دەپ بەسلەشتى. بۇرۇلۇش نۇقتىسى 2012-يىلى بولدى: Toronto ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى بىر ئەترەتنىڭ AlexNet ناملىق نېرۋا تورى «ئالدىنقى 5 جاۋابتا خاتالىق» (top-5 error) نىسبىتىنى 15.3 پىرسەنتكە چۈشۈرۈپ، ئىككىنچى ئورۇندىكىدىن 10.8 پىرسەنت نۇقتىدىن كۆپرەك ياخشى نەتىجە قازاندى. بۇ مودېل NVIDIA نىڭ GPU لىرىدا تەربىيەلەنگەن ئىدى. Li بۇ پەيتنى «زامانىۋى سۈنئىي ئىدراكنىڭ ئۈچ ئاساسىي ئېلېمېنتى — نېرۋا تورى، ImageNet ئارقىلىق چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە GPU ھېسابلاش — تۇنجى قېتىم بىرلەشكەن» پەيت دەپ تەسۋىرلەيدۇ. 2017-يىلى خاتالىق نىسبىتى 2.251 پىرسەنتكە چۈشكەندە، ئۇيۇشتۇرغۇچىلار بۇ رىقابەت ئۆز ۋەزىپىسىنى ئورۇندىدى دەپ ئۇنى ئاخىرلاشتۇردى.
ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا: سۈنئىي ئىدراك مودېلى بالىغا ئوخشايدۇ — ئۇ قانچە كۆپ ۋە قانچە ياخشى مىسال كۆرسە، شۇنچە ياخشى ئۆگىنىدۇ. ImageNet كومپيۇتېر كۆرۈشى (computer vision) ئۈچۈن ئاشۇ «چوڭ دەرسلىك كىتاب» بولدى، ھەم ئوخشاش سىناق ئارقىلىق قايسى ئۇسۇلنىڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى ئۆلچەيدىغان «ئىمتىھان» (benchmark) بولدى. 2025-يىلى Queen Elizabeth ئىنژېنېرلىق مۇكاپاتى زامانىۋى ماشىنا ئۆگىنىشىنىڭ ئۈچ تۈۋرۈكى — ئالگورىتم، قاتتىق دېتال ۋە سانلىق مەلۇمات — ئۈچۈن يەتتە كىشىگە بېرىلگەندە، Li سانلىق مەلۇمات تۈۋرۈكىنىڭ ۋەكىلى سۈپىتىدە Geoffrey Hinton، Yann LeCun، Yoshua Bengio، John Hopfield، Jensen Huang ۋە Bill Dally بىلەن بىللە مۇكاپاتلاندى.
Stanford، Google ۋە «ئىنساننى مەركەز قىلغان سۈنئىي ئىدراك»
Stanford دا Li 2012-يىلى مۇقىم (tenure) دوتسېنت، 2018-يىلى تولۇق پروفېسسور بولدى، 2013–2018-يىللىرى Stanford سۈنئىي ئىدراك تەجرىبىخانىسى (SAIL) نىڭ مۇدىرى بولدى. ئۇ 300 دىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان؛ ئۇ Stanford تا CS231n («كومپيۇتېر كۆرۈشى ئۈچۈن چوڭقۇر ئۆگىنىش») دەرسىنى ئۆتكەن، بۇ دەرسنىڭ 2015-يىللىق نۇسخىسى Coursera دا توردا ئوچۇق بولغان.
2017-يىلى يانۋاردىن 2018-يىلى كۈزگىچە ئۇ Google Cloud تا باش سۈنئىي ئىدراك/ماشىنا ئۆگىنىشى ئالىمى ۋە مۇئاۋىن رەئىس بولۇپ ئىشلىدى؛ ئۇنىڭ ئەترىتى AutoML غا ئوخشاش، سۈنئىي ئىدراكنى شىركەت ۋە پروگراممېرلار ئۈچۈن ئاسانلاشتۇرىدىغان مەھسۇلاتلار ئۈستىدە ئىشلىدى. بۇ مەزگىلدە Google نىڭ ئامېرىكا مۇداپىئە مىنىستىرلىقى بىلەن تۈزگەن Project Maven (ئۇچقۇچسىز ئايروپىلان سىنئالغۇ رەسىملىرىنى تەھلىل قىلىش) توختامى ئۈستىدە غۇلغۇلا چىقتى. ئاشكارىلانغان ئىچكى ئېلخەتلەردە Li بۇ توختامنى قوللاپ، ئەمما ئۇنىڭ سۈنئىي ئىدراك قىسمىنى تىلغا ئالماسلىقنى تەۋسىيە قىلغانلىقى مەلۇم بولدى. كېيىن ئۇ The New York Times قا «سۈنئىي ئىدراكنى قورالغا ئايلاندۇرىدۇ دەپ قارىغان ھەر قانداق تۈردە ئىشلەش مېنىڭ پرىنسىپلىرىمغا پۈتۈنلەي زىت» دېدى. 2018-يىلى كۈزدە ئۇ Stanford قا قايتتى.
2019-يىلى 18-مارت Stanford ئۇنىۋېرسىتېتى ئىنساننى مەركەز قىلغان سۈنئىي ئىدراك ئىنستىتۇتى (Stanford HAI) نى قۇردى؛ ئۇنىڭغا Li ۋە پەيلاسوپ John Etchemendy بىرلىكتە مۇدىرلىق قىلدى. ئېچىلىش مۇراسىمىدا Li «سۈنئىي ئىدراكنى ياسىغۇچىلار ئىنسانىيەتكە ۋەكىللىك قىلىشى كېرەك» دېدى. ئۇ يەنە 2017-يىلى سۈنئىي ئىدراك ساھەسىدىكى كۆپ خىللىقنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن كېيىنكى ئەۋلادنى تەربىيىلەيدىغان AI4ALL پايدا ئالمايدىغان تەشكىلاتىنى بىرلىكتە قۇرغان. 2023-يىلى ئۇنىڭ ئەسلىمىسى «The Worlds I See» نەشر قىلىندى؛ شۇ يىلى ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى António Guterres قۇرغان ئىلمىي مەسلىھەت ھەيئىتىگە تەيىنلەندى. 2020–2022-يىللىرى ئۇ Twitter نىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى ئىدى؛ Elon Musk Twitter نى سېتىۋالغاندىن كېيىن مۇدىرىيەتتىن چىقىرىۋېتىلدى.
World Labs: «دۇنيا سۆزلەردىن ئەمەس، نەرسىلەردىن تۈزۈلگەن»
2024-يىلى بېشىدا Li، Justin Johnson، Christoph Lassner ۋە Ben Mildenhall بىلەن بىرلىكتە World Labs شىركىتىنى قۇردى. 2024-يىلى 13-سېنتەبىر شىركەت ئاشكارا ئوتتۇرىغا چىقىپ، Andreessen Horowitz، NEA ۋە Radical Ventures باشچىلىقىدا 230 مىليون دوللار مەبلەغ توپلىغانلىقىنى ئېلان قىلدى؛ TechCrunch نىڭ خەۋىرىچە، ئۇنىڭ قىممىتى ئاللىقاچان 1 مىليارد دوللاردىن ئاشقان. مەقسەت: 3D دۇنيانى چۈشىنەلەيدىغان ۋە ھاسىل قىلالايدىغان «چوڭ دۇنيا مودېللىرى» ياساش.
2025-يىلى 10-نويابىر Li «From Words to Worlds» (سۆزلەردىن دۇنيالارغا) ناملىق ماقالىسىدا ئۆز قارىشىنى ئوچۇق بايان قىلدى. ئۇنىڭچە، بۈگۈنكى چوڭ تىل مودېللىرى (LLM) «قاراڭغۇلۇقتىكى سۆز ئۇستىلىرى: گەپكە ئۇستا، ئەمما تەجرىبىسىز؛ بىلىملىك، ئەمما رېئال دۇنياغا باغلانمىغان». ئۇ يازغاندەك، ئەڭ ئىلغار كۆپ ۋاستىلىك مودېللار ئارىلىق، يۆنىلىش ۋە چوڭلۇقنى مۆلچەرلەشتە ئاساسەن تەۋەككۈلچىلىكتىن ياخشى ئەمەس، سۈنئىي ئىدراك ھاسىل قىلغان سىنلار بولسا بىر نەچچە سېكۇنتتىن كېيىن ئىزچىللىقىنى يوقىتىدۇ.
«بوشلۇق ئىدراكى» دېگەن نېمە؟ بۇ — ماشىنىنى تار جايغا توختىتىش، تاشلانغان ئاچقۇچنى تۇتۇۋېلىش، قىستاڭ يولدا ھېچكىمگە سوقۇلماي مېڭىش ياكى قارىماي تۇرۇپ ئىستاكانغا قەھۋە قۇيۇش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان قابىلىيىتىمىز. Li نىڭ ئېنىقلىمىسىچە، بۇنى ماشىنىغا بېرىدىغان «دۇنيا مودېلى» ئۈچ ئىقتىدارغا ئىگە بولۇشى كېرەك: (1) ھاسىل قىلىش — كۆرۈنۈش، گېئومېتىرىيە ۋە فىزىكا جەھەتتىن ئىزچىل دۇنيا ياساش؛ (2) كۆپ ۋاستىلىك بولۇش — تېكىست، رەسىم، سىن ۋە 3D نى بىللە چۈشىنىش؛ (3) ئۆزئارا تەسىر — بېرىلگەن ھەرىكەتكە قاراپ دۇنيانىڭ كېيىنكى ھالىتىنى ئالدىن مۆلچەرلەش.
Marble دىن Atlas قىچە: World Labs نىڭ مەھسۇلاتلىرى
Marble (2025-يىلى 12-نويابىردىن باشلاپ ھەممەيلەنگە ئوچۇق): بىر جۈملە تېكىست، بىر ياكى بىر قانچە رەسىم، قىسقا سىن ياكى ئاددىي 3D ئورۇنلاشتۇرۇشتىن ئايلىنىپ يۈرگىلى بولىدىغان 3D دۇنيا ياسايدۇ. دۇنيانى تەھرىرلەش، كېڭەيتىش ۋە Chisel قورالى بىلەن 3D شەكىلدە «ئويۇش» مۇمكىن. نەتىجىنى Gaussian splat (مىليونلىغان يېرىم سۈزۈك رەڭلىك زەررىچىدىن تۈزۈلگەن 3D كۆرۈنۈش)، تور (mesh) ياكى سىن شەكلىدە چىقارغىلى بولىدۇ.
World API (2026-يىلى 21-يانۋار): Marble نىڭ ئىقتىدارلىرىنى پروگراممېرلار ئۆز ئەپلىرىگە قوشالايدىغان ئاممىۋى API.
1 مىليارد دوللارلىق يېڭى مەبلەغ (2026-يىلى 18-فېۋرال): مەبلەغ سالغۇچىلار ئىچىدە AMD، NVIDIA، Autodesk، Emerson Collective، Fidelity ۋە Sea بار.
SceniX نى سېتىۋېلىش (2026-يىلى 21-ئىيۇل): بىر روبوت شىركىتىنى قوشۇۋېلىپ، روبوتلارنى رەقەملىك دۇنيادا تەربىيىلەش (simulation) يۆنىلىشىنى كۈچەيتتى.
Atlas (2026-يىلى 1-سېنتەبىر): World Labs نىڭ يېڭى ئەۋلاد «ئومۇمىي» دۇنيا مودېلى. ئۇ تېكىست، رەسىم، سىن ۋە 3D بىلەن تەڭ ئىشلەيدىغان قىلىپ نۆلدىن تەربىيەلەنگەن. LLM كېيىنكى سۆزنى ئالدىن مۆلچەرلىگەندەك، Atlas بىر قانچە رەسىمگە قاراپ، كامېرا باشقا ئورۇنغا يۆتكەلگەندە نېمە كۆرۈنىدىغانلىقىنى («كېيىنكى كۆرۈنۈش»نى) ئالدىن مۆلچەرلەيدۇ. ئۇ 1440p سۈپەتتە 1 مىنۇتقىچە سىن ھاسىل قىلالايدۇ، بىردىن نەچچە ئونغىچە رەسىمدىن رېئال جاينى 3D قىلىپ قايتا قۇرالايدۇ.
Frameboy (2026-يىلى 5-نويابىر): Atlas دۇنيالىرىنى بۇلۇت GPU لىرىدىن توركۆرگۈگە سېكۇنتىغا 15 كادىرغىچە يەتكۈزۈپ، كامېرانى ئۆزىڭىز باشقۇرۇپ ئايلىنالايدىغان تەتقىقات نۇسخىسى. World Labs ئۆزى بۇنىڭ ھازىرچە ئەرزان ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ.
Atlas ھەممەيلەنگە ئوچۇق (2026-يىلى 12-نويابىر): Viewfinder ئەپى 64 پارچىغىچە رەسىمدىن رېئال جاينى قايتا قۇرىدۇ ياكى بىرلا رەسىمدىن ئەتراپىدىكى كۆرۈنۈشنى ھاسىل قىلىدۇ؛ Chisel ئەپىدە ئالدى بىلەن ساددا شەكىللەر بىلەن ئورۇنلاشتۇرۇش ياساپ، ئاندىن ئۇنى رېئال كۆرۈنۈشكە ئايلاندۇرغىلى بولىدۇ؛ ئۇنىڭدىن باشقا پروگراممېرلار ئۈچۈن API مۇ ئېچىلدى.
قىسقىسى: Marble «سۈنئىي ئىدراك بىلەن 3D دۇنيا ياساش» نى ئاممىغا تونۇشتۇرغان بولسا، Atlas كامېرا كۆرۈنۈشىنى ئالدىن مۆلچەرلەش ئارقىلىق ھاسىل قىلىش بىلەن 3D قايتا قۇرۇشنى بىر مودېلغا بىرلەشتۈردى. ئىشلىتىلىش ساھەلىرى: ئويۇن ۋە كىنو ئالاھىدە ئۈنۈملىرى، بىناكارلىق ۋە لايىھەلەش، ئۆي-مۈلۈك، ئوقۇتۇش ۋە ئەڭ مۇھىمى روبوتلارنى تەربىيىلەش.
AMD غا قوشۇلۇش: 8.2 مىليارد دوللارلىق سودا
2026-يىلى 28-سېنتەبىر ئۆزەك ياسىغۇچى AMD شىركىتى World Labs نى پۈتۈنلەي پاي ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق 8.2 مىليارد دوللارغا سېتىۋالىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. CNBC نىڭ خەۋىرىچە، بۇ AMD تارىخىدىكى 2022-يىلى Xilinx نى تەخمىنەن 50 مىليارد دوللارغا سېتىۋېلىشتىن قالسا ئىككىنچى چوڭ سېتىۋېلىش. 2026-يىلى 16-نويابىر AMD سودىنىڭ تاماملانغانلىقىنى ئېلان قىلدى: Li AMD نىڭ ئىجرائىيە مۇئاۋىن رەئىسى ۋە باش ئالىمى بولۇپ، CEO Lisa Su غا بىۋاسىتە دوكلات قىلىدۇ؛ Justin Johnson ۋە Ben Mildenhall ئۇنىڭ بىلەن بىللە World Labs ئەترىتىگە رەھبەرلىك قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
Lisa Su ئېلاندا «دەرىجىدىن تاشقىرى سۈنئىي ئىدراكنىڭ كېيىنكى دەۋرىنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان ئۇل ئەسلىھەنى يارىتىش ئۈچۈن ھېسابلاش سۇپىلىرى بىلەن مودېللارنى بىللە ئەلالاشتۇرۇشىمىز كېرەك» دېدى. Li نىڭ ئۆز ماقالىسىدىكى (To Seek a Newer World) چۈشەندۈرۈشى: «مەخسۇس قاتتىق دېتال تىرىشچانلىقى بولمىسا، سۈنئىي ئىدراكنىڭ ئۈنۈمى ۋە كۆلىمى چەكلىنىدۇ.» ئۇنىڭ يېزىشىچە، Lisa Su World Labs نىڭ دەسلەپكى مەبلەغ سالغۇچىلىرىدىن بىرى؛ ئىككى شىركەت 2025-يىلى مودېللارنى AMD GPU لىرىدا تەربىيىلەش ۋە ئىشلىتىش ئۈستىدە چوڭقۇر تېخنىكىلىق ھەمكارلىق باشلىغان. CNBC نىڭ قارىشىچە، World Labs نىڭ تەتقىقاتى AMD غا كەلگۈسىدىكى ئۆزەكلەرنىڭ قانداق ئىقتىدارلارغا ئىگە بولۇشى كېرەكلىكىنى بىر نەچچە يىل ئىلگىرى پىلانلاشقا ياردەم بېرىدۇ — بۇ AMD نىڭ NVIDIA غا يېتىشىۋېلىش رىقابىتىنىڭ بىر قىسمى.
ئۇ نېمە ئىستەيدۇ؟
1. سۈنئىي ئىدراكنى «سۆز» دىن «دۇنيا» غا ئېلىپ چىقىش
Li نىڭ ئاساسىي ئىدىيەسى: تىل يالغۇز يېتەرلىك ئەمەس. ئۇ AMD غا قوشۇلۇش ھەققىدىكى ماقالىسىدا «ئالەم سۆزلەردىن ئەمەس، رېئال نەرسىلەردىن تۈزۈلگەن» دەپ يازىدۇ. ئۇنىڭچە، ئىلىم-پەن، كۆڭۈل ئېچىش ۋە روبوت تېخنىكىسىدىكى ئەڭ مۇھىم مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن مودېللار فىزىكىلىق دۇنيانىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ھەرىكىتىنى چۈشىنىشى كېرەك. ئۇ «بوشلۇق ئىدراكى بولمىسا، ھەقىقىي ئەقىللىق ماشىنا ھەققىدىكى ئارزۇيىمىز تولۇق بولمايدۇ» دەيدۇ.
2. روبوتلارنى ئالدى بىلەن رەقەملىك دۇنيادا تەربىيىلەش
Li 2026-يىلى Lisa Su بىلەن بىرلىكتە ئۆتكۈزگەن كۆرسىتىشتە مۇنداق دېگەن: «روبوت، ماشىنا ياكى قورال بولسۇن، ئەقىللىق ئاگېنتلار رېئال دۇنياغا قويۇلۇشتىن بۇرۇن فىزىكىغا ماس كېلىدىغان مول رەقەملىك دۇنيالاردا ئۆگىنەلەيدۇ؛ بۇ ئۇلارنى تېخىمۇ بىخەتەر قىلىدۇ.» SceniX نى سېتىۋېلىش ۋە Atlas نىڭ رېئال جاينى 3D قىلىپ قايتا قۇرۇش ئىقتىدارى دەل مۇشۇ نىشانغا خىزمەت قىلىدۇ.
3. ئىنساننىڭ ئورنىنى ئالماي، ئۇنى كۈچەيتىش
ئۇنىڭ پۈتۈن كەسپىي ھاياتىدا «ئىنساننى مەركەز قىلغان سۈنئىي ئىدراك» دېگەن ئىبارە تەكرارلىنىدۇ. ئۇ «From Words to Worlds» ماقالىسىدا سۈنئىي ئىدراكنىڭ ئىنسانلارنىڭ ماھارىتىنى كۈچەيتىشى، بايقاشلىرىنى تېزلىتىشى ۋە غەمخورلۇقىنى ئاشۇرۇشى، ئەمما ئىنسانلارنىڭ ھۆكۈم چىقىرىش، ئىجادچانلىق ۋە ھېسداشلىقىنىڭ ئورنىنى ئالماسلىقى كېرەكلىكىنى يازىدۇ. ساغلاملىق ساقلاش ساھەسىدە ئۇنىڭ Stanford تىكى ئەترىتى دوختۇرخانا ۋە ياشانغانلار ئۆيلىرى بىلەن نۇرغۇن يىل ھەمكارلاشقان.
4. ئىلىم-پەنگە ئاساسلانغان باشقۇرۇش ۋە ئوچۇقلۇق
2024-يىلى ئۇ Fortune دا ماقالە يېزىپ، California نىڭ SB 1047 سۈنئىي ئىدراك قانۇن لايىھەسىنى «نىيىتى ياخشى، ئەمما كۈتۈلمىگەن زىيانلارنى ئېلىپ كېلىدىغان» قانۇن دەپ تەنقىد قىلدى: ئۇنىڭچە، بۇ لايىھە ئوچۇق مەنبەلىك تەرەققىياتنى، ئۇنىۋېرسىتېتلارنى ۋە كىچىك شىركەتلەرنى زىيانغا ئۇچرىتىدۇ، ئەمما بىر تەرەپلىمىلىك (bias) ۋە ساختا سىن (deepfake) قاتارلىق ھەقىقىي خەتەرلەرنى ھەل قىلمايدۇ. 2025-يىلى فېۋرالدا Paris تا ئۆتكۈزۈلگەن سۈنئىي ئىدراك يىغىنىدا ئۇ باشقۇرۇش «ئىلمىي فانتازىيە» گە ئەمەس، ئىلىم-پەنگە ئاساسلىنىشى كېرەك، دېدى. ئۇ يەنە ئۇنىۋېرسىتېت ۋە ھۆكۈمەت تەتقىقاتىغا تېخىمۇ كۆپ ئاممىۋى مەبلەغ سېلىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. AMD غا قوشۇلغاندا ئۇ «ئەڭ ياخشى ئوچۇق مودېللار ۋە سۇپىلارنى» تەمىنلەشكە ۋەدە بەردى.
تەنقىد ۋە سوئاللار
Project Maven: Google دىكى ۋاقتىدا ئاشكارىلانغان ئېلخەتلەر ئۇنىڭ ھەربىي سۈنئىي ئىدراك توختامىغا مۇناسىۋىتى ھەققىدە سوئال قوزغىدى. ئۇ ئۆزى سۈنئىي ئىدراكنى قورالغا ئايلاندۇرۇشقا قارشى ئىكەنلىكىنى ئېيتقان بولسىمۇ، بۇ ۋەقە «ئىنساننى مەركەز قىلىش» شوئارى بىلەن شىركەت مەنپەئەتى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى كۆرسىتىپ بەردى.
ImageNet نىڭ ئۆزىمۇ كەمچىلسىز ئەمەس: رەسىملەرگە تور ئارقىلىق نۇرغۇن ئادەم بەلگە قويغان، شۇڭا بەزى تۈرلەردە بىر تەرەپلىمىلىك بار ئىدى. Li نىڭ ئەترىتى كېيىن رەسىم بىلەن ئېنىق ئىپادىلىگىلى بولمايدىغان بەزى ئۇقۇملارنى ImageNet تىن چىقىرىۋېتىپ، بۇ مەسىلىنى ئازايتىشقا تىرىشتى.
Atlas نىڭ ئۈستۈنلۈكى تېخى مۇستەقىل ئىسپاتلانمىدى: Genativity نىڭ يېزىشىچە، World Labs ئېلان قىلغان سېلىشتۇرما نەتىجىلەر (مەسىلەن، باھالىغۇچىلارنىڭ 75–94 پىرسەنتى Atlas نى تاللىغان) شىركەتنىڭ ئۆزى ئۆلچىگەن سانلار؛ 2026-يىلى نويابىر ئوتتۇرىسىغىچە ئىلمىي ماقالە، مودېل كارتىسى (model card) ۋە ئېنىق باھا ئېلان قىلىنمىغان.
AMD ئىچىدىكى كەلگۈسى: AMD نىڭ سودا تاماملانغانلىقى ھەققىدىكى ئېلانىدا Marble ياكى Atlas نىڭ ئىسمى تىلغا ئېلىنمىغان. شۇڭا بۇ مەھسۇلاتلارنىڭ ئۆزەك شىركىتى ئىچىدە قانداق داۋاملىشىدىغانلىقى ھازىرچە ئېنىق ئەمەس.
«سۈنئىي ئىدراكنىڭ ئانىسى» دېگەن نام: Li 2023-يىلى The Guardian غا ئۆزىنى بۇنداق ئاتىمايدىغانلىقىنى، ئەمما بۇ نامنى ئاياللارنىڭ بۇ ساھەدىكى تۆھپىسىنى ئېتىراپ قىلىشنىڭ بىر يولى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى ئېيتقان. ImageNet نىڭ مۇۋەپپەقىيىتى يەنە Hinton نىڭ نېرۋا تورلىرى ۋە NVIDIA نىڭ GPU لىرى بىلەن بىللە ئەمەلگە ئاشقان — ئۇ بۇ ئىنقىلابنىڭ ئۈچ تۈۋرۈكىنىڭ بىرى.
ئاددىي ئىشلەتكۈچىلەر ئۈچۈن مەنىسى
تېلېفونىڭىز سۈرەتلەردىكى مۈشۈك ياكى تاماقنى تونۇسا، ماشىنا يولدىكى پىيادىلەرنى بايقىسا ياكى دوختۇرنىڭ كومپيۇتېرى رېنتگېن رەسىمىدىكى ئۆزگىرىشنى كۆرسەتسە — بۇلارنىڭ ھەممىسى ImageNet ئاچقان يول بىلەن كەلگەن كومپيۇتېر كۆرۈشى تېخنىكىسى. Li نىڭ ھازىرقى ئىشى كېيىنكى قەدەمنى كۆرسىتىدۇ: بىر نەچچە پارچە تېلېفون رەسىمىدىن ئۆيىڭىز، دۇكىنىڭىز ياكى سىنىپىڭىزنىڭ 3D كۆرۈنۈشىنى ياساش، ئويۇن ۋە كىنو ئۈچۈن دۇنيا قۇرۇش، كەلگۈسىدە ئۆي ئىشلىرىغا ياردەملىشىدىغان روبوتلارنى رەقەملىك دۇنيادا تەربىيىلەش. بۇ قوراللار ھازىرچە كەسپىي ئىشلەتكۈچىلەرگە قارىتىلغان ۋە ئارزان ئەمەس، ئەمما ImageNet نىڭ تارىخى كۆرسەتكەندەك، بۈگۈن قىممەت ۋە ئاستا بولغان تېخنىكا ئەتە ھەممىمىزنىڭ تېلېفونىغا كىرىپ قېلىشى مۇمكىن.
ئۇيغۇر ئوقۇرمەنلەر ئۈچۈن
Fei-Fei Li نىڭ ھېكايىسىدە ئۇيغۇر قېرىنداشلار ئۈچۈن ئىككى ساۋاق بار. بىرىنچى: ئۇ 16 يېشىدا ئىنگلىزچە بىلمەي يات ئەلگە كەلگەن، ئوقۇش بىلەن تەڭ ئائىلىسىنىڭ دۇكىنىدا ئىشلىگەن، ئەمما ئىزچىل قىزىقىشى ۋە جاپاغا چىدىشى بىلەن دۇنيا سەۋىيىسىدىكى ئالىم بولغان. چەتئەلدە ياشاۋاتقان ياش ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بۇ ناھايىتى تونۇش ۋە ئىلھام بېرىدىغان يول.
ئىككىنچى ۋە ئەڭ مۇھىمى: ImageNet نىڭ ساۋىقى «سانلىق مەلۇمات ھەممىنى بەلگىلەيدۇ». سۈنئىي ئىدراك ئۇيغۇر تىلىنى ياخشى بىلمەيدىغان بولسا، ئۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئۇيغۇرچە سۈپەتلىك سانلىق مەلۇماتنىڭ ئازلىقىدا. ئۇيغۇرچە تېكىست، ئاۋاز خاتىرىلىرى، ئۇيغۇرچە بەلگە قويۇلغان رەسىملەر ۋە سىناق توپلاملىرىنى ئىجازەت ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىكنى ھۆرمەتلىگەن ئاساستا يىغىش ۋە ئوچۇق ئورتاقلىشىش — Li نىڭ 2007-يىلى باشلىغان ئىشىنىڭ كىچىك بىر ئۇيغۇرچە نۇسخىسى بولالايدۇ. بۇ ھەقتە «ئۇيغۇر تىلى ۋە NLP» ماقالىمىزنى كۆرۈڭ. ئۇنىڭدىن باشقا، Marble ۋە Atlas قاتارلىق قوراللار بىلەن ئوقۇتۇش ياكى مەدەنىيەت تونۇشتۇرۇش ئۈچۈن 3D كۆرۈنۈشلەر ياساشنى سىناپ بېقىشقا بولىدۇ.
ئېسىڭىزدە بولسۇن
Fei-Fei Li — 16 يېشىدا ئامېرىكىغا كۆچكەن، كىر يۇيۇش دۇكىنىدا ئىشلەپ ئوقۇغان، كېيىن ImageNet ئارقىلىق چوڭقۇر ئۆگىنىش دەۋرىنى باشلاپ بەرگەن ئالىم. ئۇ Stanford تا ئىنساننى مەركەز قىلغان سۈنئىي ئىدراكنى تەشەببۇس قىلدى، Google Cloud تا ئىشلىدى، 2024-يىلى World Labs نى قۇرۇپ Marble ۋە Atlas دۇنيا مودېللىرىنى ياسىدى، 2026-يىلى 16-نويابىردىن باشلاپ AMD نىڭ باش ئالىمى بولدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، سۈنئىي ئىدراكنىڭ كېيىنكى چېگراسى سۆز ئەمەس، بوشلۇق — يەنى ماشىنىلارنىڭ 3D دۇنيانى كۆرۈشى، چۈشىنىشى ۋە ئۇنىڭدا ھەرىكەت قىلالىشى. بۇ يولنىڭ قانچىلىك تېز ئىلگىرىلەيدىغانلىقى، Atlas غا ئوخشاش مودېللارنىڭ مۇستەقىل سىناقلاردىن ئۆتۈشى ۋە AMD ئىچىدىكى ئوچۇقلۇق ۋەدىسىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى — ئالدىمىزدىكى يىللاردا كۆزىتىشكە ئەرزىيدىغان ئىشلار.
مەنبە: Wikipedia — Fei-Fei Liمەنبە: Wikipedia — ImageNetمەنبە: Ars Technica — How a stubborn computer scientist accidentally launched the deep learning boomمەنبە: Stanford Report — Stanford launches the Institute for Human-Centered AI (2019)مەنبە: Stanford HAI — New institute will unite humanities and computer science (2019)مەنبە: QEPrize — 2025 Queen Elizabeth Prize awarded for Modern Machine Learningمەنبە: Fortune — Fei-Fei Li on California's SB-1047 (2024)مەنبە: TechCrunch — World Labs comes out of stealth with $230M (2024)مەنبە: Andreessen Horowitz — Investing in World Labs (2024)مەنبە: Fei-Fei Li — From Words to Worlds: Spatial Intelligence is AI's Next Frontier (2025)مەنبە: World Labs — Marble: A Multimodal World Model (2025)مەنبە: World Labs — Announcing the World API (2026)مەنبە: World Labs — Announces New Funding (2026)مەنبە: World Labs — Acquires SceniX (2026)مەنبە: World Labs — Atlas: A World Model for Spatial Intelligence (2026)مەنبە: World Labs — Frameboy: Atlas in Real-time (2026)مەنبە: Genativity — World Labs opens Atlas to everyone (2026)مەنبە: World Labs — World Labs is Joining AMD (2026)مەنبە: Fei-Fei Li — To Seek a Newer World (2026)مەنبە: CNBC — AMD acquiring Fei-Fei Li's World Labs for $8.2Bمەنبە: AMD — AMD Completes Acquisition of World LabsJensen Huang ۋە NVIDIA — AI دەۋرىنىڭ ماتورىنى ياسىغان ئادەم نېمە ئىستەيدۇ؟Mark Zuckerberg ۋە Meta — Llama، Muse ۋە ئەقلىي كۆزئەينەك: ئۇ سۈنئىي ئىدراكتىن نېمە ئىستەيدۇ؟Satya Nadella ۋە Microsoft — Copilot، Azure ۋە OpenAI: ئۇ سۈنئىي ئىدراكتىن نېمە ئىستەيدۇ؟Elon Musk ۋە xAI — راكېتا، Grok ۋە روبوت: ئۇ سۈنئىي ئىدراكتىن نېمە ئىستەيدۇ؟Demis Hassabis ۋە Google DeepMind — AlphaGo دىن Nobel مۇكاپاتىغىچە، ئۇ نېمە ئىستەيدۇ؟Dario Amodei ۋە Anthropic — AI نىڭ خەتىرىدىن ئاگاھلاندۇرىدىغان ئادەم نېمە ئىستەيدۇ؟Sam Altman ۋە OpenAI — ChatGPT نىڭ ئارقىسىدىكى ئادەم نېمە ئىستەيدۇ؟