سۈنئىي ئىدراك ئاتالغۇلىرىنىڭ ئۇيغۇرچە قارشىلىقى ۋە چۈشەندۈرۈشى
ئۇيغۇرچە AI ئاتالغۇلار لۇغىتى
سۈنئىي ئىدراك ھەققىدە ئۇيغۇرچە يازغاندا ئەڭ چوڭ قىيىنچىلىق — ئاتالغۇ. بىر ئادەم «embedding» نى «سىڭدۈرۈش» دەيدۇ، يەنە بىرى «جايلاشتۇرۇش» دەيدۇ، ئۈچىنچىسى ئىنگلىزچىنى شۇ پېتى قالدۇرىدۇ. نەتىجىدە ئوقۇغۇچى ھەر ماقالىدە يېڭىدىن باشتىن ئۆگىنىشكە مەجبۇر بولىدۇ.
بۇ لۇغەت شۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن تۈزۈلدى: ھەر بىر ئاتالغۇنىڭ ئىنگلىزچىسى، تەۋسىيە قىلىنغان ئۇيغۇرچە قارشىلىقى ۋە بىر ئېغىز چۈشەندۈرۈشى بىللە بېرىلدى. ئىنگلىزچە ئاتالغۇنى تاشلىۋەتمىدۇق — چۈنكى كود ۋە ھۆججەتلەردە ئىشلىتىلىدىغىنى شۇ.
لۇغەتنى ئىشلىتىش ئۇسۇلى: ئاۋۋال ئىنگلىزچە ئاتالغۇنى تېپىڭ، ئاندىن ئۇيغۇرچىسىنى ۋە مەنىسىنى ئوقۇڭ. يېزىۋاتقان ماقالىڭىزدە بىر ئاتالغۇنى تۇنجى قېتىم ئىشلەتكەندە ئىككىلىسىنى بىللە يېزىش — «سىڭدۈرۈش (embedding)» دېگەندەك — ئوقۇرمەنگە ئەڭ قولايلىق.
ئاساسىي ئۇقۇملار
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| Artificial Intelligence (AI) | سۈنئىي ئىدراك | ئىنسان ئەقلى تەلەپ قىلىدىغان ۋەزىپىلەرنى ماشىنا ئارقىلىق ئورۇنداش ئىلمى. |
| Narrow AI (ANI) | تار مەيدانلىق AI | پەقەت بىر ياكى بىر نەچچە ئېنىق ۋەزىپىنى ئورۇندىيالايدىغان AI. ھازىر ئىشلىتىلىۋاتقانلىرىنىڭ ھەممىسى شۇ. |
| Artificial General Intelligence (AGI) | ئومۇمىي سۈنئىي ئىدراك | ئىنسان قىلالايدىغان ھەر قانداق بىلىش ۋەزىپىسىنى ئورۇندىيالايدىغان، تېخى ئەمەلگە ئاشمىغان سەۋىيە. |
| Superintelligence (ASI) | ئىنساندىن ئۈستۈن ئىدراك | ھەممە ساھەدە ئەڭ ئاقىللىق ئىنساندىنمۇ ئۈستۈن بولغان پەرەزىي سەۋىيە. |
| Model | مودېل | سانلىق مەلۇماتتىن ئۆگىنىپ، يېڭى كىرگۈزۈشكە جاۋاب بېرەلەيدىغان ماتېماتىكىلىق سىستېما. |
| Algorithm | ئالگورىزم | بىر مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ قەدەممۇ-قەدەم ئېنىق تەرتىپى. |
| Inference | خۇلاسىلەش | تەربىيەلەنگەن مودېلنى ئىشلىتىپ جاۋاب ھاسىل قىلىش جەريانى. تەربىيەلەشنىڭ ئەكسى. |
| Training | تەربىيەلەش | مودېلنىڭ سانلىق مەلۇماتتىن قائىدە ئۆگىنىش جەريانى. |
ماشىنا ئۆگىنىش
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| Machine Learning (ML) | ماشىنا ئۆگىنىش | ئېنىق پروگرامما يېزىلماستىن، سانلىق مەلۇماتتىن قائىدە ئۆگىنىدىغان ئۇسۇل. |
| Supervised Learning | نازارەتلىك ئۆگىنىش | كىرگۈزۈش بىلەن توغرا جاۋاب بىللە بېرىلگەن سانلىق مەلۇماتتىن ئۆگىنىش. |
| Unsupervised Learning | نازارەتسىز ئۆگىنىش | توغرا جاۋاب بېرىلمىگەن سانلىق مەلۇماتتىن قۇرۇلما تېپىش. |
| Reinforcement Learning (RL) | كۈچەيتىلگەن ئۆگىنىش | مۇكاپات ۋە جازا ئارقىلىق سىناش-خاتالىشىش يولى بىلەن ئۆگىنىش. |
| Feature | ئالاھىدىلىك | مودېل قارايدىغان بىر كىرگۈزۈش خاسلىقى. |
| Label | بەلگە | نازارەتلىك ئۆگىنىشتىكى توغرا جاۋاب. |
| Overfitting | ھەددىدىن ئارتۇق ماسلىشىش | مودېلنىڭ تەربىيە سانلىق مەلۇماتىنى ياد ئېلىۋېلىپ، يېڭى سانلىق مەلۇماتتا ناچار ئىشلىشى. |
| Underfitting | يېتەرسىز ماسلىشىش | مودېلنىڭ سانلىق مەلۇماتتىكى قائىدىنى ئۆزلەشتۈرەلمەي قېلىشى. |
| Validation Set | دەلىللەش توپلىمى | تەربىيە جەريانىدا مودېل ئىقتىدارىنى تەكشۈرۈشكە ئايرىلغان سانلىق مەلۇمات. |
چوڭقۇر ئۆگىنىش
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| Deep Learning (DL) | چوڭقۇر ئۆگىنىش | كۆپ قاتلاملىق نېرۋا تورى ئارقىلىق ئۆگىنىدىغان ماشىنا ئۆگىنىش تارمىقى. |
| Neural Network | نېرۋا تورى | ئۆز-ئارا ئۇلانغان تۈگۈنلەردىن تۈزۈلگەن، مېڭە قۇرۇلمىسىدىن ئىلھاملانغان مودېل. |
| Parameter | پارامېتىر | مودېلنىڭ تەربىيە جەريانىدا تەڭشەيدىغان ئىچكى قىممىتى. «7B مودېل» دېگىنى 7 مىليارد پارامېتىر. |
| Weight | ئېغىرلىق | ئىككى تۈگۈن ئارىسىدىكى باغلىنىشنىڭ كۈچى. |
| Layer | قاتلام | تورنىڭ بىر باسقۇچىدىكى تۈگۈنلەر توپى. |
| Transformer | Transformer قۇرۇلمىسى | ھازىرقى تىل مودېللىرىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسى. 2017-يىلى ئوتتۇرغا قويۇلغان. |
| Attention | دىققەت مېخانىزمى | مودېلنىڭ جۈملىدىكى قايسى سۆزگە كۆپرەق ئېتىبار بېرىشىنى بەلگىلەيدىغان مېخانىزم. |
| Backpropagation | كەينىگە تارقىتىش | خاتالىقنى تورنىڭ ئارقىسىغا قايتۇرۇپ ئېغىرلىقنى تۈزىتىش ئالگورىزمى. |
| Epoch | دەۋر | پۈتۈن تەربىيە سانلىق مەلۇماتىنىڭ بىر قېتىم تولۇق ئۆتۈشى. |
تىل مودېللىرى
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| Large Language Model (LLM) | چوڭ تىل مودېلى | زور مىقداردىكى تېكىست بىلەن تەربىيەلەنگەن، تىل چۈشىنىدىغان ۋە ھاسىل قىلىدىغان مودېل. |
| Token | بەلگە | مودېل بىر تەرەپ قىلىدىغان ئەڭ كىچىك تېكىست بۆلىكى. بىر سۆز بىر نەچچە بەلگە بولۇشى مۇمكىن. |
| Tokenization | بەلگىگە ئايرىش | تېكىستنى مودېل چۈشىنىدىغان بەلگىلەرگە بۆلۈش جەريانى. |
| Context Window | Context كۆزنىكى | مودېل بىر قېتىمدا ئېسىدە تۇتالايدىغان بەلگە سانى. |
| Embedding | سىڭدۈرۈش | سۆز ياكى جۈملىنى مەنىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان سان تىزمىسىغا ئايلاندۇرۇش. |
| Temperature | تېمپېراتۇرا | جاۋابنىڭ قانچىلىك تاسادىپىي بولۇشىنى بەلگىلەيدىغان پارامېتىر. تۆۋەن بولسا مۇقىم، يۇقىرى بولسا ئىجادىي. |
| Hallucination | ئويدۇرما جاۋاب | مودېلنىڭ ئىشەنچلىك تەلەپپۇزدا خاتا ياكى ئويدۇرۇلغان ئۇچۇر بېرىشى. |
| Fine-tuning | نازۇك تەڭشەش | تەييار مودېلنى ئۆز سانلىق مەلۇماتىڭىز بىلەن قايتا تەربىيەلەپ ئالاھىدە ۋەزىپىگە ماسلاشتۇرۇش. |
| Quantization | مىقدارلاشتۇرۇش | پارامېتىرلارنى تۆۋەنرەك ئېنىقلىقتا ساقلاپ، مودېلنى كىچىكلىتىش ۋە تېزلىتىش. |
| Distillation | شەلۋىرىتىش | چوڭ مودېلنىڭ بىلىمىنى كىچىك مودېلغا كۆچۈرۈش. |
Prompt ۋە قوللىنىش
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| Prompt | تەلەپ | مودېلغا بېرىلىدىغان كىرگۈزۈش تېكىستى. |
| Prompt Engineering | تەلەپ ئىنژېنېرلىقى | مودېلدىن ياخشى نەتىجە ئېلىش ئۈچۈن تەلەپنى پىلانلاپ يېزىش ئىقتىدارى. |
| System Prompt | سىستېما تەلىپى | مودېلنىڭ رولى ۋە قائىدىسىنى بەلگىلەيدىغان، سۆزلەشمىنىڭ بېشىدىكى كۆرسەتمە. |
| Zero-shot | مىسالسىز | ھېچقانداق مىسال بەرمەي، پەقەت كۆرسەتمە بىلەن ۋەزىپە تاپشۇرۇش. |
| Few-shot | ئاز مىساللىق | بىر نەچچە مىسال بېرىپ، مودېلغا كۈتۈلگەن شەكىلنى كۆرسىتىش. |
| Chain of Thought (CoT) | ئويلىنىش زەنجىرى | مودېلنى قەدەممۇ-قەدەم ئويلىنىشقا يېتەكلەش ئۇسۇلى. |
| RAG | ئىزدەپ تولۇقلاش | Retrieval-Augmented Generation — جاۋاب بېرىشتىن بۇرۇن سىرتقى ھۆججەتتىن ئۇچۇر ئىزدەپ، شۇنىڭغا ئاساسەن جاۋاب يېزىش. |
| Agent | ئاگېنت | پەقەت جاۋاب يازماي، قورال ئىشلىتىپ ۋەزىپىنى ئۆزى ئورۇنلايدىغان سىستېما. |
| Tool Use | قورال ئىشلىتىش | مودېلنىڭ ھېسابلىغۇچ، ئىزدەش ياكى API قاتارلىق سىرتقى قوراللارنى چاقىرىشى. |
| MCP | مودېل مۇھىت كېلىشىمى | Model Context Protocol — مودېلنى سىرتقى سانلىق مەلۇمات ۋە قوراللارغا ئۇلاشنىڭ ئۆلچىمى. |
سانلىق مەلۇمات ۋە ساقلاش
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| Dataset | سانلىق مەلۇمات توپلىمى | مودېلنى تەربىيەلەشكە ياكى سىناشقا ئىشلىتىلىدىغان تەرتىپلەنگەن سانلىق مەلۇمات. |
| Vector Database | ۋېكتور ساندىنى | سىڭدۈرۈشلەرنى ساقلاپ، مەنە جەھەتتىن يېقىن مەزمۇننى تېز تاپالايدىغان ساندان. |
| Similarity Search | ئوخشاشلىق ئىزدەش | ئاچقۇچلۇق سۆز ئەمەس، مەنە يېقىنلىقى بويىچە ئىزدەش. |
| Chunking | بۆلەكلەش | ئۇزۇن ھۆججەتنى مودېل بىر تەرەپ قىلالايدىغان كىچىك بۆلەكلەرگە بۆلۈش. |
| Cache | غەملەك | قايتا-قايتا ئىشلىتىلىدىغان مەزمۇننى ساقلاپ قويۇپ، خىراجەت ۋە ۋاقىت تېجەش. |
| Benchmark | ئۆلچەم سىنىقى | مودېللارنى بىر خىل ۋەزىپىدە سېلىشتۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئۆلچەملىك سىناق. |
| Evaluation (Eval) | باھالاش | مودېلنىڭ ئۆز ۋەزىپىڭىزدىكى ئىقتىدارىنى ئۆلچەيدىغان سىناق توپلىمى. |
ئاۋاز ۋە كۆرۈش
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| Computer Vision (CV) | كومپيۇتېر كۆرۈشى | رەسىم ۋە سىندىكى مەزمۇننى چۈشىنىدىغان AI ساھەسى. |
| OCR | تېكىست تونۇش | Optical Character Recognition — رەسىمدىكى ھەرپلەرنى تېكىستكە ئايلاندۇرۇش. |
| ASR | ئاۋاز تونۇش | Automatic Speech Recognition — ئاۋازنى تېكىستكە ئايلاندۇرۇش. |
| TTS | ئاۋاز ھاسىللاش | Text to Speech — تېكىستنى ئاۋازغا ئايلاندۇرۇش. |
| Object Detection | نەرسە بايقاش | رەسىمدىكى نەرسىلەرنى تېپىپ، ئورنىنى رامكا بىلەن بەلگىلەش. |
| Diffusion Model | تارقىلىش مودېلى | شاۋقۇندىن باشلاپ تەدرىجىي تازىلاش ئارقىلىق رەسىم ھاسىل قىلىدىغان مودېل. |
| Multimodal | كۆپ ھالەتلىك | تېكىست، رەسىم ۋە ئاۋازنى بىللە چۈشىنەلەيدىغان مودېل. |
بىخەتەرلىك ۋە ئەخلاق
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| Alignment | ماسلاشتۇرۇش | مودېلنىڭ مەقسىتىنى ئىنسان مەقسىتىگە ماس كەلتۈرۈش تەتقىقاتى. |
| Bias | يانتۇلۇق | تەربىيە سانلىق مەلۇماتىدىن كېلىپ چىققان ئادالەتسىز مايىللىق. |
| Prompt Injection | تەلەپ ئارىلاشتۇرۇش | سىرتقى مەزمۇنغا يوشۇرۇن كۆرسەتمە قىستۇرۇپ، مودېلنى ئازدۇرۇش ھۇجۇمى. |
| Guardrail | مۇداپىئە قاتلىمى | مودېلنىڭ زىيانلىق جاۋاب بېرىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان چەكلىمە. |
| Watermark | سۇ بەلگىسى | AI ھاسىل قىلغان مەزمۇنغا قويۇلىدىغان، ئادەتتە كۆرۈنمەس بەلگە. |
| Red Teaming | قىزىل گۇرۇپپا سىنىقى | مودېلنىڭ ئاجىز نۇقتىسىنى ئاتايىن ھۇجۇم قىلىپ تېپىش ئۇسۇلى. |
ئىنژېنېرلىق ۋە تارقىتىش
| ئىنگلىزچە | ئۇيغۇرچە | چۈشەندۈرۈش |
| API | API — پروگرامما ئارىلىقى | بىر پروگراممىنىڭ يەنە بىرىنى چاقىرىشى ئۈچۈن بېكىتىلگەن ئارىلىق. |
| Latency | كۈتۈش ۋاقتى | تەلەپ ئەۋەتىلگەندىن جاۋاب كەلگۈچە بولغان ۋاقىت. |
| Throughput | ئۆتكۈزۈش ئىقتىدارى | بىرلىك ۋاقىت ئىچىدە بىر تەرەپ قىلىنغان تەلەپ مىقدارى. |
| GPU | گرافىك بىر تەرەپ قىلغۇچ | پاراللېل ھېسابلاشقا ماس كېلىدىغان، AI تەربىيەلەشنىڭ ئاساسىي ئۈسكۈنىسى. |
| Container | قاچا | پروگرامما ۋە ئۇنىڭ مۇھىتىنى بىللە ئوراپ، ھەر يەردە بىردەك ئىجرا قىلىدىغان تېخنىكا. |
| Open Source | ئوچۇق كودلۇق | كودى ۋە بەزىدە مودېل ئېغىرلىقى ئوچۇق تارقىتىلغان. |
| Local Model | يەرلىك مودېل | بۇلۇتقا ئەمەس، ئۆز كومپيۇتېرىڭىزدا ئىجرا بولىدىغان مودېل. |
ئاتالغۇ تاللاشتىكى تەۋسىيەلەر
ئىنگلىزچە ئاتالغۇنى پۈتۈنلەي تاشلىۋەتمەڭ. كود، خاتالىق ئۇچۇرى ۋە ھۆججەتلەردە ئىشلىتىلىدىغىنى ئىنگلىزچە — ئوقۇغۇچى ئۇنى تونۇيالمىسا ئىزدىيەلمەيدۇ.
بىر ماقالىدە بىر ئاتالغۇنىڭ بىر خىل قارشىلىقىنى ئىشلىتىڭ. «سىڭدۈرۈش» دەپ باشلاپ، ئوتتۇرىدا «embedding» گە ئۆتۈپ كەتمەڭ.
تۇنجى قېتىم ئىشلەتكەندە ئىككىلىسىنى بىللە يېزىڭ: «ۋېكتور ساندىنى (vector database)». كېيىنكىلىرىدە ئۇيغۇرچىسىنى ئىشلىتىڭ.
قىسقارتىلمىلارنى (LLM، RAG، ASR) تەرجىمە قىلماي، ئۇيغۇرچە چۈشەندۈرۈشىنى يېنىدا بېرىڭ.
يېڭى ئاتالغۇغا قارشىلىق ئويلىغاندا مەنىسىنى ئاساس قىلىڭ، تەلەپپۇزىنى ئەمەس. «توكېن» دېگەندىن «بەلگە» ياخشى.
مەنبەلەر
Idirak — AI دۇنياسى قامۇسى: https://www.idirak.com/articles/ai-encyclopedia
Idirak — ئۇيغۇر تىلى ۋە سۈنئىي ئىدراك: https://www.idirak.com/articles/uyghur-nlp-low-resource
تۈزگۈچى: سۈنئىي ئىدراك — idirak.com ئۈچۈن ئۇيغۇرچە AI ئاتالغۇلار لۇغىتى