LLM Wiki نېمە؟ — مودېل يازىدىغان بىلىم ۋىكىسى

LLM Wiki — LLM ھەققىدىكى قامۇس ئەمەس. ئۇنى LLM ئۆزى يازىدىغان قامۇس.

LLM Wiki نېمە؟

كۆپ كىشى ھۆججەتلىرىنى ChatGPT ياكى NotebookLM غا يۈكلەپ سوئال سورايدۇ. مودېل ھەر قېتىم خام پارچىلاردىن جاۋابنى قايتا يىغىدۇ، ئاندىن ئۇ خۇلاسىنى تاشلايدۇ. كېلەر قېتىم يەنە نۆلدىن باشلايدۇ. ھېچنىمە يىغىلمايدۇ.

LLM Wiki بۇنىڭ ئەكسى. چوڭ تىل مودېلى (LLM) سىز تاللىغان مەنبەلەرنى ئوقۇپ، ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى بىر قېتىم يېزىپ قويىدىغان، ئۆزئارا ئۇلانغان markdown بەتلەر توپلىمى قۇرىدۇ. يېڭى مەنبە كەلگەندە ئۇنى پەقەت ئىندېكسلىمايدۇ — ئوقۇيدۇ، مۇھىم يېرىنى ئالىدۇ، ۋە بار بولغان بەتلەرگە قوشىدۇ. بىلىم بىر قېتىم تۈزۈلىدۇ، ئاندىن يېڭىلىنىپ تۇرىدۇ.

بۇ ئۇسۇلنى Andrej Karpathy 2026-يىلى ئاپرېلنىڭ بېشىدا ئوتتۇرىغا قويغان. تولۇق چۈشەندۈرۈشى 4-ئاپرېلدىكى GitHub gist تا، ھۆججەت نامى llm-wiki.md. ئۇ بىر دېتال ياكى كۈتۈپخانا ئەمەس — coding agent قا چاپلاپ، ئۆز ساھەڭىزگە ماس قۇرۇلمىنى بىللە چىقىرىدىغان «پىكىر ھۆججىتى».

ئاتالغۇنى ئالدى بىلەن ئايرىڭ

«LLM Wiki» دېگەندە كىشى ئىككى خىل نەرسىنى ئويلايدۇ. بىرى — LLM لار ھەققىدىكى قامۇس، يەنى ChatGPT، token، RAG قاتارلىقلارنى چۈشەندۈرىدىغان بەتلەر. يەنە بىرى — بىر LLM يېزىپ ۋە ئاسراپ تۇرىدىغان ۋىكى. Karpathy نىڭ ئۇسۇلى ئىككىنچىسى.

مەزمۇن ھەر قانداق تېما بولۇشى مۇمكىن: تەتقىقات ماقالىلىرى، شىركەت ھۆججىتى، بىر كىتاب، ھەتتا ئۇيغۇر تىلى ھەققىدىكى خاتىرىلىرىڭىز. مودېل شۇ مەزمۇننىڭ خاتىرىچىسى، تېمىسى ئەمەس.

RAG نېمە ئۈچۈن يېتەرلىك ئەمەس

RAG (Retrieval-Augmented Generation) — سوئال كەلگەندە ھۆججەت پارچىلىرىنى ئىزدەپ، شۇ پارچىلاردىن جاۋاب يېزىش. جاۋاب بىر ئابداندىلا تۇرسا بۇ يول كۈچلۈك. مەسىلەن: «بۇ توختامنىڭ 4-ماددىسى نېمە دەيدۇ؟»

ئاجىزلىقى — جاۋاب ئالتە ھۆججەتنىڭ ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتتە تۇرغاندا كۆرۈنىدۇ. ھېچقايسى ھۆججەت يالغۇز ئۇ جاۋابنى يازمىغان. مودېل ھەر قېتىم پارچىلارنى قايتا تېپىپ، قايتا بىرلەشتۈرىدۇ، ئاندىن بىرلەشتۈرۈشنى ئۇنتۇيدۇ. زىددىيەت بايقالمىغان بولسا، كېلەر سوئالدا يەنە بايقالمىغان بولىدۇ.

LLM Wiki خىراجەتنى سوئال ۋاقتىدىن مەنبە كىرگەن ۋاقىتقا يۆتكەيدۇ. مودېل بىر مەنبە ئۈستىدە ئالدىراپ جاۋاب بېرىشنىڭ ئورنىغا، ئويلىنىشقا ۋاقىت ئېلىپ، خۇلاسە، ئۇلانما ۋە زىددىيەتنى بەتكە يېزىپ قويىدۇ.

ئىككى يولنىڭ قىسقا كود شەكلى. RAG ھەر سوئالدا قايتا ئىزدەيدۇ. ۋىكى بولسا مەنبە كىرگەندە بەتنى يېڭىلايدۇ، سوئال كەلگەندە شۇ بەتنى ئوقۇيدۇ.

# RAG — ھەر سوئالدا نۆلدىن
def answer_rag(question, files):
    chunks = search(files, question)      # پارچە تېپىلىدۇ
    answer = model.write(question, chunks)  # جاۋاب يېزىلىدۇ
    return answer                         # خۇلاسە ساقلىنىمايدۇ

# LLM Wiki — بىر قېتىم يېزىلىدۇ، سوئالدا ئوقۇلىدۇ
def ingest(source, wiki):
    notes = model.read(source)
    wiki.update_pages(notes)              # بەت، ئۇلانما، زىددىيەت
    wiki.log(source)

def answer_wiki(question, wiki):
    pages = wiki.relevant(question)
    return model.write(question, pages)   # خۇلاسە ئاللىبۇرۇن بەتتە

ئۈچ قاتلام

قۇرۇلما ئاددىي. ئۈچ قاتلام بىر-بىرىگە ئارىلاشمايدۇ.

1. خام مەنبەلەر

سىز تاللىغان ئەسلى ھۆججەتلەر: ماقالە، PDF، خاتىرە، رەسىم، جەدۋەل. بۇ قاتلام ئۆزگەرمەس. مودېل ئوقۇيدۇ، ئەمما يازمايدۇ ۋە تۈزەتمەيدۇ. ھەقىقەتنىڭ مەنبەسى شۇ. ۋىكىدىكى ھەر بىر دەۋانى ئەسلى ھۆججەتكە قايتۇرغىلى بولۇشى كېرەك.

2. ۋىكى

مودېل پۈتۈنلەي ئۆزى يازىدىغان markdown بەتلەر: مەنبە خۇلاسىسى، نەرسە بېتى (entity)، چۈشەنچە بېتى (concept)، سېلىشتۇرما ۋە ئومۇمىي خۇلاسە. ئۇلانمىلارنىمۇ مودېل ئاسرايدۇ. سىز ئوقۇيسىز، مودېل يازىدۇ. نەزەرىيەدە بۇ قاتلامنى تاشلىۋەتكىلى بولىدۇ — خام مەنبە ساق تۇرسا، ۋىكىنى قايتا قۇرغىلى بولىدۇ.

3. قېلىپ (schema)

مودېلغا ۋىكىنى قانداق يېزىشنى ئۆگىتىدىغان ھۆججەت. Claude Code دا بۇ ھەمىشە CLAUDE.md، Codex ۋە باشقا agent لاردا AGENTS.md بولىدۇ. قايسى بەت تۈرلىرى بار، frontmatter قانداق، يېڭى مەنبە كەلگەندە قايسى بەتلەر يېڭىلىنىدۇ، قاچان زىددىيەت دەپ بەلگە قويۇلىدۇ — ھەممىسى شۇ يەردە. بۇ ھۆججەت بولمىسا مودېل ئادەتتىكى پاراڭ ماشىنىسى. بولسا، ئىنتىزاملىق خاتىرىچى.

قىسقۇچنى شۇنداق ئېچىڭ

تۆۋەندىكى بۇيرۇق تۇنجى قۇرۇلمىنى ھازىرلاپ بېرىدۇ. sources خام مەنبە، wiki مودېل يازىدىغان جاي، AGENTS.md قائىدە.

mkdir -p sources wiki/concepts wiki/entities wiki/sources
printf '%s\n' '# ۋىكى قائىدىسى' > AGENTS.md
printf '%s\n' '# كاتالوگ' > wiki/index.md
printf '%s\n' '# خاتىرە' > wiki/log.md
git init

قېلىپ قىسقا بولسۇن، ئەمما چەكلىمىسى ئېنىق بولسۇن. تۆۋەندىكىسى AGENTS.md نىڭ ئىشلىتىشكە بولىدىغان باشلىنىشى:

# ۋىكى قائىدىسى

## تىل
خۇلاسە ئۇيغۇرچە يېزىلىدۇ.
ئاتالغۇ تۇنجى قېتىمدا «سىڭدۈرۈش (embedding)» شەكلىدە بولسۇن.

## قاتلام
- sources/ نى ھەرگىز ئۆزگەرتمە ۋە ئۆچۈرمە.
- پەقەت wiki/ ئىچىگە ياز.
- ھەر دەۋانىڭ ئاخىرىدا مەنبە ئۇلانمىسى بولسۇن: [[sources/...]]

## كىرگۈزۈش
1. مەنبەنى ئوقۇ. يېزىشتىن بۇرۇن تەگ قىلىدىغان بەتلەرنى تىزىپ بەر.
2. wiki/sources/ دا خۇلاسە بەت ئاچ.
3. تىلغا ئېلىنغان كىشى ۋە چۈشەنچە بەتلىرىنى يېڭىلا.
4. كونا دەۋا بىلەن زىت كەلسە، كونىسىنى ئۆچۈرمە — زىددىيەت دەپ بەلگە قوي.
5. wiki/index.md ۋە wiki/log.md غا بىر قۇر قوش.

بىر بەت قانداق كۆرۈنىدۇ

چۈشەنچە بېتى ئادەتتىكى markdown. بېشىدىكى YAML مەنبە سانى ۋە چېسلانى ساقلايدۇ. [[...]] ئىچىدىكىسى ۋىكى ئىچىدىكى ئۇلانما.

---
title: RAG
type: concept
updated: 2026-10-03
sources: 2
---

# RAG

RAG — سوئال كەلگەندە ھۆججەت پارچىسىنى ئىزدەپ جاۋاب يېزىش.
جاۋاب بىر ئابداندىلا تۇرسا كۈچلۈك. بىر نەچچە ھۆججەتنىڭ
مۇناسىۋىتىدە تۇرسا، خۇلاسە ساقلىنىپ قالمايدۇ.

بۇ ۋىكىنىڭ ئۆزى RAG ئەمەس. سېلىشتۇرما: [[concepts/llm-wiki]].

مەنبە: [[sources/2026-04-karpathy-gist]]

يېڭى مەنبە كونا دەۋانى زىت قويسا، كونا جۈملىنى جىم ئۆچۈرمەسلىك كېرەك. ئۆزگىرىش كۆرۈنسۇن:

- RAG ھەمىشە LLM Wiki دىن ياخشى.
+ RAG بىر ئابزاننى تېپىشقا ياخشى. سىنتېزگە LLM Wiki ياخشى.
+ زىددىيەت: [[sources/2026-09-notes]] بىلەن [[sources/2026-04-karpathy-gist]] بىر-بىرىگە زىت.

index.md ۋە log.md

ۋىكى ئىچىدە ئىككى ھۆججەت كىتاب ساقلايدۇ. index.md — مەزمۇن كاتالوگى. ھەر بەتنىڭ ئۇلانمىسى، بىر قۇرلۇق خۇلاسىسى ۋە قىسقا مېتا ئۇچۇرى (چېسلا، مەنبە سانى) بار. مودېل ۋىكىنىڭ ئىچىدە ئىزدىگەندە ئالدى بىلەن شۇنى ئوقۇيدۇ.

# كاتالوگ

## چۈشەنچە
- [[concepts/rag]] — سوئال ۋاقتىدا پارچە ئىزدەش. مەنبە: 2
- [[concepts/llm-wiki]] — بىلىمنى بەتكە يىغىش. مەنبە: 1

## مەنبە
- [[sources/2026-04-karpathy-gist]] — Karpathy نىڭ llm-wiki.md خۇلاسىسى. 2026-04-04

log.md — ۋاقىت تەرتىپى بويىچە قوشۇلىدىغان خاتىرە. قايسى مەنبە قاچان كىرگۈزۈلدى، قايسى سوئال سوراپ جاۋاب ۋىكىگە قايتۇرۇلدى، قاچان تەكشۈرۈش ئۆتتى. ئۆچۈرۈلمەيدۇ، پەقەت ئاستىغا قوشۇلىدۇ.

## [2026-10-03] ingest | karpathy-gist
خۇلاسە بەت ئاچىلدى. concepts/llm-wiki يېڭىلاندى. زىددىيەت يوق.

## [2026-10-03] query | RAG بىلەن پەرقى
جاۋاب comparisons/rag-vs-wiki غا قايتۇرۇلدى.

ئۈچ مەشغۇلات

كىرگۈزۈشنى بۇيرۇق شەكلىدە agent قا چاپلىسىڭىز بولىدۇ. تىل ئۇيغۇرچە، چەكلىمە ئېنىق:

sources/2026-04-karpathy-gist.md نى كىرگۈز.
خام قىسقۇچقا يازما.
wiki/sources/ دا خۇلاسە ئاچ.
تىلغا ئالغان چۈشەنچە بەتلىرىنى يېڭىلا.
ھەر دەۋانىڭ يېنىدا مەنبە ئۇلانمىسى بولسۇن.
index.md ۋە log.md غا بىر قۇر قوش.
يېزىشتىن بۇرۇن تەگ قىلىدىغان بەتلەرنىڭ تىزىملىكىنى ماڭا كۆرسەت.

بىر مەنبە بىرلا بەتكە تەگمەيدۇ. خۇلاسىدىن باشقا، شۇ مەنبە تىلغا ئالغان كىشى، ئورگان ۋە چۈشەنچە بەتلىرىمۇ يېڭىلىنىدۇ. Karpathy نىڭ چۈشەندۈرۈشىدە بىر مەنبە 10–15 بەتنى تەگ قىلىشى مۇمكىن. شۇڭا دەسلەپتە بىر-بىرلەپ، كۆزىڭىز يېتىپ تۇرۇپ كىرگۈزۈش ئەقىلگە مۇۋاپىق.

تەكشۈرۈشنى كود بىلەن قىلىش

lint نى ھەمىشە مودېلدىن سوراش شەرت ئەمەس. ئۇلانمىسى يوق بەت ۋە مەنبەسى يوق بەتنى بىر كىچىك Python اسكرىپت تېپىدۇ. بۇ اسكرىپت مەزمۇننىڭ توغرا-خاتالىقىنى بىلمەيدۇ — پەقەت قۇرۇلمىنى تەكشۈرىدۇ.

from pathlib import Path

wiki = Path("wiki")
pages = [p for p in wiki.rglob("*.md") if p.name not in {"index.md", "log.md"}]

linked = set()
for page in wiki.rglob("*.md"):
    text = page.read_text(encoding="utf-8")
    start = 0
    while True:
        a = text.find("[[", start)
        if a < 0:
            break
        b = text.find("]]", a + 2)
        if b < 0:
            break
        linked.add(text[a + 2 : b].split("|")[0].strip())
        start = b + 2

print("ھېچ يەردىن ئۇلانمىغان بەتلەر:")
for page in pages:
    rel = page.relative_to(wiki).with_suffix("").as_posix()
    if page.stem not in linked and rel not in linked:
        print(" -", rel)

print("مەنبەسى يوق بەتلەر:")
for page in pages:
    text = page.read_text(encoding="utf-8")
    if "مەنبە:" not in text and "sources:" not in text:
        print(" -", page.relative_to(wiki).as_posix())

بەت تۈرلىرى

بەتلەر [[wikilink]] شەكلىدە ئۇلىنىدۇ. Karpathy نىڭ gist ى قۇرۇلمىنى قەستەن ئوچۇق قويغان: دەل قايسى قىسقۇچ، دەل قايسى بەت شەكلى سىزنىڭ ساھەڭىزگە باغلىق.

RAG، ۋىكى ۋە نازۇك تەڭشەش

ئۈچىنى دۈشمەن قىلىشنىڭ ھاجىتى يوق. چوڭ ئارخىپتىن بىر جۈملە تېپىشقا RAG ياخشى. شەخسىي ياكى گۇرۇپپا تەتقىقاتىدا، جاۋاب ھۆججەتلەرنىڭ مۇناسىۋىتىدە تۇرسا، LLM Wiki ياخشى. مودېلنىڭ ئۆزىنى ئۇيغۇرچە ئۇسلۇبقا يېقىنلاتماقچى بولسىڭىز، ئۇ نازۇك تەڭشەش (fine-tuning) مەسىلىسى — ۋىكى ئۇنىڭ ئورنىنى باسمايدۇ.

بۇ نېمە ئەمەس

كىم نېمە قىلىدۇ

سىز مەنبە تاللايسىز، سوئال سورايسىز، تەھلىلنىڭ يۆنىلىشىنى بېكىتىسىز. مودېل كىتاب ساقلايدۇ: بەت يېڭىلاش، ئۇلانما، زىددىيەت، كاتالوگ. Karpathy چۈشەندۈرگەن كۈندىلىك كۆرۈنۈش — بىر تەرەپتە Claude Code، يەنە بىر تەرەپتە Obsidian. مودېل ھۆججەتنى يازىدۇ، سىز ئۇلانما ۋە گرافنى شۇ ھامان كۆرەلەيسىز.

ۋىكى ئادەتتىكى git ئامبىرى. تارىخ، تارماق ۋە باشقىلار بىلەن ئورتاقلىشىش ئايرىم سىستېما تەلەپ قىلمايدۇ — markdown بولغاچقا، خالىغان قورالدا ئېچىلىدۇ.

قاچان ماس كېلىدۇ

قاچان ماس كەلمەيدۇ

خەتەر: خاتانىڭ يىغىلىشى

RAG دا خاتا جاۋاب بىر قېتىملىق. LLM Wiki دا خاتا خۇلاسە بەتكە يېزىلىدۇ، كېيىنكى بەتلەر شۇ بەتكە ئۇلىنىدۇ. سىز يازمىغان سىنتېزنى تەكشۈرۈش، ئەسلى ئابزاننى ئوقۇشتىن قىيىن.

بۇنىڭغا قارشى ئۈچ ئادەت:

ۋىكى ھەقىقەت ئەمەس. ھەقىقەت خام مەنبەدە. ۋىكى خاتا بولسا تاشلاڭ، مەنبەدىن قايتا قۇرۇڭ. شۇ ئۈچۈن مودېلنىڭ خام قىسقۇچقا يېزىش ھوقۇقى بولماسلىقى كېرەك.

ئۇيغۇرچە مەزمۇن ئۈچۈن

ئومۇمىي مودېلدىن ئۇيغۇرچە سورىغاندا جاۋاب ھەمىشە ئىشەنچلىك بولمايدۇ. توردا ئۇيغۇرچە تېكىست ئاز، بار بولغىنىنىڭ بىر قىسمى ماشىنا تەرجىمىسى. مودېل يېتىشمىگەن يەردە ئويدۇرما جاۋاب تولدۇرىدۇ.

LLM Wiki بۇ بوشلۇقنى مودېلنى سېھىرلىك ياخشىلاش بىلەن ئەمەس، مەنبەنى سىزنىڭ قولىڭىزغا قويۇش بىلەن تولدۇرىدۇ. ئىشەنگەن ماقالە، كىتاب بەتلىرى، لۇغەت ۋە ئاۋاز كۆچۈرمىسىنى خام مەنبە قىلىڭ. جاۋاب شۇ توپلاملاردىن چىقىدۇ، ئوچۇق توردىكى شالاڭ ئۇيغۇرچىدىن ئەمەس.

بۇ ئۇيغۇرچە مودېل تەربىيەلەشنىڭ ئورنىنى باسمايدۇ. ئەمما بىر ئادەم ياكى بىر گۇرۇپپا ئۆز ئارخىپىنى تەرتىپكە سېلىپ، ھەر قېتىم نۆلدىن سورىماي ئىشلىتىشنىڭ ئەمەلىي يولى.

قوراللار

ئەسلى ئۆلچەم — Karpathy نىڭ gist ى. بۇ بىر پروگرامما ئەمەس:

شۇ gist تارقالغاندىن كېيىن جامائەت ئۇنى پروگرامما ۋە agent skill غا ئايلاندۇردى. ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان ئوچۇق مەنبە ئۈستەل ئىلتىماسى nashsu/llm_wiki. ئۇ ھۆججەتنى كىرگۈزۈش، گراف ۋە lint نى قۇرۇپ بېرىدۇ. 2026-يىلى ئۆكتەبىردە GitHub دا 20 مىڭدىن ئارتۇق يۇلتۇزى بار، ئىجازىتى GPL-3.0. پروگرامما پىكىرنىڭ ئورنىنى باسمايدۇ — gist نى بىر agent قا چاپلاپمۇ باشلىغىلى بولىدۇ.

ئوقۇش ئۈچۈن Obsidian كۆپ ئىشلىتىلىدۇ، چۈنكى قىسقۇچنى ئۆزگەرتمەي ئۇلانما ۋە گرافنى كۆرسىتىدۇ. يەرلىك ئىزدەش قوشۇلسىمۇ بولىدۇ، ئەمما ئۇ ئاساسىي قۇرۇلمىنىڭ شەرتى ئەمەس.

مۇناسىۋەتلىك ماقالىلەر

قىسقىچە

LLM Wiki — مودېل ھەر سوئالدا بىلىمنى قايتا يىغمىسۇن، بىر قېتىم يېزىپ يېڭىلاپ تۇرسۇن، دېگەن ئۇسۇل. ئۈچ قاتلام بار: ئۆزگەرمەس خام مەنبە، مودېل يازىدىغان ۋىكى، ۋە قائىدە ھۆججىتى. ئۈچ مەشغۇلات بار: كىرگۈزۈش، سوراش، تەكشۈرۈش. سىز مەنبە تاللايسىز. مودېل كىتاب ساقلايدۇ. ۋىكى خاتا بولۇشى مۇمكىن، شۇڭا دەۋا ئەسلى ھۆججەتكە ئۇلىنىدۇ، خام مەنبەگە ھېچكىم يازمايدۇ.

تۈزگۈچى: سۈنئىي ئىدراك — idirak.com ئۈچۈن LLM Wiki ئۇيغۇرچە چۈشەندۈرۈشى

LLM Wiki · Karpathy · ingest · query · lint · Obsidian